O wychowaniu

Skąd się wziął dzisiejszy tekst?

Pierwsza myśl zaczęła się od reklamy kolejnego psychologicznego poradnika dla rodziców. Zainteresowało mnie, co właściwie kryje się pod nowymi nazwami i obietnicami „rewolucyjnej metody”. Zaczęłam zaglądać głębiej i szybko okazało się, że wiele z tych idei psychologia zna od dawna. Początkowa irytacja minęła. Zostało pytanie: dlaczego tak bardzo potrzebujemy nowych metod na człowieka? Dlaczego zamiast próbować go zrozumieć, tak często szukamy instrukcji, która pozwoli nam coś w nim zmienić?

Pomyślałam o Sokratesie, Arystotelesie i Epiktecie. O ludziach, którzy nie znali współczesnej psychologii, a jednak bardzo dużo czasu poświęcili pytaniu, kim jest człowiek i jak dobrze żyć. Rozmyślanie o tym przeprowadziło mnie przez moją własną filozofię rodzicielstwa, którą dzielę się w tym tekście.

„Poznaj samego siebie”. To jedno z tych zdań, które znamy tak dobrze, że przestaliśmy się nad nim zatrzymywać. A przecież jest w nim coś, czego bardzo potrzebujemy właśnie dzisiaj. Bo coraz więcej wiemy o człowieku, a coraz częściej chcemy po prostu wiedzieć, co zrobić. Jak wychować dziecko? Jak rozmawiać z nastolatkiem? Jak reagować na złość? Jak budować motywację? Jak stawiać granice? Jak sprawić, żeby dziecko chciało, a nie musiało? Na każde z tych pytań można znaleźć metodę.

Tylko czy człowiek naprawdę potrzebuje kolejnej metody?

Nie mam nic przeciwko psychologii. Przeciwnie. Dobrze, że wiemy dziś więcej o rozwoju człowieka niż nasi przodkowie. Dobrze, że możemy sprawdzać, co rzeczywiście pomaga, a co jest tylko intuicją. Nie chcę jednak wyrzucać mądrości poprzednich pokoleń tylko dlatego, że pojawiła się nowa terminologia. Nie chciałabym też rezygnować z nauki tylko dlatego, że starożytni byli mądrzy. Myślę, że jedno potrzebuje drugiego.

Nauka pomaga nam lepiej rozumieć człowieka. Mądrość pomaga zapytać, co z tą wiedzą zrobić. Bo można bardzo dużo wiedzieć o emocjach i nadal nie wiedzieć, jak być z drugim człowiekiem. Można znać wszystkie mechanizmy motywacji i nadal nie umieć wychowywać. Można wiedzieć, co dzieje się w mózgu dziecka, a mimo to nie zauważyć dziecka, które właśnie stoi przed nami.

I tu pojawiają się moi mistrzowie: Sokrates, Arystoteles i Epiktet.

Sokrates nie dawał ludziom instrukcji obsługi życia. Pytał... Może właśnie tego najbardziej brakuje nam dzisiaj. Nie kolejnej odpowiedzi, ale dobrego pytania. 

Nie: „Jak sprawić, żeby moje dziecko robiło to, czego potrzebuję?” 

Tylko: „Kim jest ten człowiek przede mną?” Czego jeszcze nie potrafi? Co jest dla niego trudne? Co wynika z jego wieku, a co z charakteru? Gdzie potrzebuje mojej pomocy, a gdzie powinien już sam spróbować? I wreszcie: czego potrzebuje, żeby kiedyś potrafił kierować sobą? To pytanie jest dla mnie znacznie ważniejsze niż pytanie o skuteczną metodę.

Arystoteles z kolei przypomina, że człowiek kształtuje się przez to, co robi. Nie wystarczy wiedzieć, czym jest odwaga, żeby stać się odważnym. Nie wystarczy wiedzieć, czym jest dobro, żeby dobra pragnąć. Trzeba ćwiczyć, powtarzać, upadać, próbować jeszcze raz. Dlatego wydaje mi się, że wychowanie nie powinno polegać wyłącznie na tym, żeby dziecko zachowywało się właściwie. Chodzi o coś trudniejszego: żeby z czasem samo zaczęło rozpoznawać dobro i wybierać je. 

Nie chcę, żeby moje dziecko było takie, jak ja chcę żeby było. Chcę, żeby było sobą. Ale „być sobą” nie oznacza „robić, co się chce”. To oznacza, że nie wszystko, czego dziecko chce, musi zostać spełnione. I nie wszystko, czego nie chce, powinno zostać mu odpuszczone. Autonomia jest ważna. Ale autonomia bez odpowiedzialności nie jest jeszcze dojrzałością. Dziecko może być sobą. Tak jak każdy człowiek. Ale obok niego są inni ludzie...

Epiktet przypomina, że nie wszystko, co pojawia się w nas, musi od razu stać się naszym działaniem.
Można się złościć i nie krzywdzić.
Można być rozczarowanym i nie ranić.
Można czegoś bardzo chcieć i jednak usłyszeć „nie”.
Każda emocja może być ważną informacją. Nie każda powinna być rozkazem.
Nie każda emocja wymaga reakcji. Niektóre potrzebują tylko czasu i czyjejś obecności.
Czasem wystarczy zostać obok: nie tłumaczyć, nie naprawiać, nie odpowiadać kolejną emocją... Poczekać, aż burza minie. 

Myślę, że właśnie tutaj zaczyna się mądrość. Nie w znajomości kolejnej metody, ale w umiejętności zobaczenia konkretnego człowieka w konkretnej sytuacji.

Nie wierzę w jedno rozwiązanie dla wszystkich dzieci. Czterolatek nie jest dziesięciolatkiem. Dziesięciolatek nie jest osiemnastolatkiem. To, co możemy wymagać, powinno rosnąć razem z odpowiedzialnością. Ale wychowanie to dla mnie nie tylko kwestia tego, czego i kiedy wymagać. To przede wszystkim pytanie o to, jakiego człowieka chcemy pomóc dziecku stawać się.

Nie chcę wychować dziecka, które robi to, czego ja potrzebuję. 

Nie chcę też wychować dziecka, które uważa, że zawsze powinno robić to, czego samo chce. Chciałabym wychować człowieka, który potrafi kierować sobą. 

Który zna swoje możliwości i ograniczenia. 

Który potrafi rozpoznawać własne emocje, ale nie oddaje im władzy nad sobą.
Który umie być sobą, nie odbierając tej możliwości innym.
Który potrafi kochać drugiego człowieka na tyle, żeby umieć żyć obok.

Nie wiem, czy potrafię to zrobić. Nie wiem nawet, czy istnieje sposób, żeby zrobić to dobrze.

Patrzę na moją dorosłą córkę i mam poczucie, że przynajmniej próbowałam. Nie zawsze ją rozumiałam. Nie zawsze podejmowałam dobre decyzje. Ale pozwoliłam jej stać się osobnym człowiekiem. I jestem z niej dumna.

Z moim synem jeszcze nie wiem, dokąd nas ta droga zaprowadzi. Nie wiem, czy wszystko, co wybieram, okaże się właściwe. Nie wiem, czy zadziała. I chyba nie muszę tego wiedzieć. Wiem tylko, że tak chcę być rodzicem. Tak wybieram.

Może nie potrzebujemy kolejnej instrukcji obsługi człowieka. Może potrzebujemy nauczyć się patrzeć, pytać, być i pamiętać, że wychowanie nie polega na tym, żeby człowieka naprawić. Polega na tym, żeby przez jakiś czas iść obok niego, aż nauczy się iść sam. A potem pozwolić mu pójść własną drogą.